آنان به این سرزمین تعلق دارند و همیشه در حرکت هستند. منزل آنان ناکجا آباد است و روزها را زیر نور خورشید میگذرانند. بله، در مورد اقوام سربلند چادرنشین سخن میگویم که نماد وطن‌پرستی و راه جنگجوی پارسی هستند. با اینکه اقوام چادرنشین ایران با چالشهای بسیاری در دنیای مدرن رو به رو هستند، اما باز هم اکثر آنها از کنار گذاشتن این شیوه زندگی ِدر سفر و ساکن شدن در جایی همانند بسیاری از مردمان دیگر خودداری میکنند.

در قرن بیست و یکم، این نوع رفتار تنها نشان‌دهنده این است که این مردمان به این سبک زندگی بسیار متعهد شده‌اند و آنچنان به اعتقاداتشان پایبند هستند که هیچ چیزی، حتی چراغهای درخشان و مسحورکننده شهرهای بزرگ و زندگی مردم معاصر نیز نمیتواند خللی در اراده‌شان ایجاد کند. اقوام چادرنشین ایرانی در اوایل تابستان و زمستان به دنبال شرایط بهتر زندگی و سرزمینهای مناسب، بار و بنه‌شان را جمع کرده و گروهشان را به سمت استراحتگاههای تابستانی یا زمستانیشان هدایت میکنند. ایران تنوع بالایی از نژادها و اقوام چادرنشین دارد و همین باعث میشود که توصیف آنها زمان‌بر و بغرنج باشد. به همین دلیل، در این مقاله قصد دارم معروفترین آنها و نحوه و زمانی که میتوانید از آنها بازدید کنید را مطرح کنم.

 

حاضر در تک تک صفحات کتاب تاریخ

زمستانهای سرد و طاقت‌فرسا و تابستانهای سوزان علت اصلی مهاجرت و وجود اقوام چادرنشینِ ایران هستند. قرنها پیش از میلاد مسیح، عشایر ایران بی‌وقفه در فلات ایران در گردش بودند و احتمالا قرنها پس از، از بین رفتن شهرهای بزرگ نیز، سبک زندگی آنها تنها چیزی خواهد بود که پا برجا خواهد ماند. اقوام چادرنشینِ ایران تاثیر شگرفی بر تاریخ ایران، هم از نظر سیاسی و هم از نظر اجتماعی داشتند. به عنوان مثال قوم بختیاری تاثیر زیادی بر سلسله صفویه (حدود ۶۰۰ سال پیش) و سلسله افشاریه (حدود ۴۰۰ سال پیش) داشتند و  منطقه نفوذشان نیز اکثر مناطق غربی و مرکزی ایران را در بر میگرفت.

شمار اندک، اما با قلبهایی نیرومند

تا همین یک قرن پیش، جمعیت اقوام کاملا چادرنشین ایران حدود دو میلیون نفر یعنی یک چهارم کل جمعیت کشور بود. امروزه، آخرین آمارها نشان میدهد که تقریبا ۱.۶۸ درصد کل جمعیت کشور، کاملا چادرنشینان هستند که حدود ۱.۲ میلیون نفر را تشکیل میدهند. این بدان معناست که ایران همراه با برخی کشورهای آسیایی نظیر قرقیزستان و مغولستان یکی از بزرگترین جمعیتهای چادرنشین جهان را داراست. برخلاف جمعیت رو به کاهش آنها و سبک زندگی مدرن جوانان را از چادرها و سختیهای زندگی به عنوان یک رهنورد دور میکند، اقوام چادرنشین ِایران به مهمان‌نوازی، سخاوتمندی و استفاده از لباسهای فاخر و رنگارنگ معروفند.

معروفترین اقوام چادرنشین ِایران

تعدادی از اقوام چادرنشین ِمعروف ایران قوم بختیاری و قوم قشقایی با جمعیت بیش از سیصدهزار چادرنشین هستند. باقی اقوام مانند قوم شاهسون، قوم مومیوند و سایر اقوام زیر پنج هزار نفر جمعیت دارند که سبک زندگی خانه به دوشی دارند.

قوم بختیاری

اولین قوم در لیست اقوام چادرنشین ِایران یعنی قوم بختیاری صنعتگران فوق‌العاده و استاد خلق صنایع دستی هنرمندانه از مواد و مصالح پایه‌ای بادوام هستند. پارچه‌های زیبای کتان، مخمل و ابریشم دستباف، جایزه برترینهای یونسکو را برای مردم بختیاری به ارمغان آورده است. قوم بختیاری، زیرشاخه لرها، یکی از نمادینترین اقوام چادرنشین ایران هستند. آنها به زبان لری با گویش بختیاری سخن میگویند. قوم بختیاری به چهار لنگ (چهار بخش) و هفت لنگ (هفت بخش) تقسیم شده است. که هر یک از آنها نیز به زیرشاخه‌های دیگری تقسیم شده‌اند. در تابستان، قوم بختیاری ممکن است در ارتفاعات کوههای زاگرس ساکن شوند. استانهایی مثل استان کهگلویه و بویراحمد یا چهارمحال و بختیاری و حتی بخشهایی از استان اصفهان نقش مهمی در میزبانی از این قوم مهم و پرغرور در ایام مختلف سال بازی میکند. مسیر مهاجرت گسترده آنها نشان میدهد که این قوم چادرنشین ایرانی مجبور بوده است تا کجاها پیش رود تا سرزمینهای مناسبی بیابد و سرزمینهای مختلف داخل ایران را تحت نفوذ خود قرار دهد.

تورهای سفر کمی در ایران برای نزدیک شدن گردشگران به قوم بختیاری و شناخت ارزشها و فرهنگ آنها وجود دارد. شما طی دوره‌های چند روزه میتوانید به خانواده‌های بختیاری ساکن در کوهستان زاگرس بپیوندید و به معنای واقعی خودتان را جای آنها بگذارید.

قوم قشقایی

عشایر قشقایی، شادترین مردم چادرنشینی هستند که در کوهستانها و سرزمینهای پست خواهید دید. قوم قشقایی که با غرور خودشان را از نسل ترکها میخوانند، جایگاه دوم را در لیست پرجمعیت‌ترین اقوام ایران تشکیل میدهند. معتقدند که این قوم، پیش از مهاجرت به استان فارس، در قرن یازدهم از مرزهای شمالی وارد کشور شده و ابتدا در شمال غربی ایران ساکن شدند.

مثل سایر اقوام چادرنشین، دامداری و گله‌داری منبع اصلی درآمد قوم قشقاییست. آنها از این حیوانات گوشت، پنیر و شیر میگیرند و گوساله و بره‌هایشان را در بازارهای شهرهای مختلف میفروشند. با اینحال اکثر مردم قشقایی همیشه با این سبک زندگی شادند، زیرا از ادامه دادن سنتی که سالها نسل به نسل ادامه داشته احساس غرور میکنند. خانواده‌های قشقایی شامل خانواده‌های دره‌شوری، فارسی مدان، شش بلوکی، اماله و کشکولی هستند.

مراسم ازدواج قشقایی نیز جزو دیدنیهاست. در حالی که در اکثر شهرهای بزرگ ازدواج مشابه ازدواج غربیهاست، اما این قوم کهن و سنتی چادرنشین ایرانی هنوز به سنتها و لباس محلی خود پایبند است. مراسم ازدواج قشقایی مراسمیست که در آن ورود برای همگان آزاد است و فضا و زمان زیادی برای همه وجود دارد تا بخوانند و پایکوبی کنند و بهترین لباسهای محلی خود را به نمایش بگذارند. گاهی‌اوقات به سختی میتوان یک دست لباس سیاه در میان لباسهای زنان قشقایی یافت و آنها موقرانه با لباسهای سنتی رنگارنگشان پایکوبی میکنند.

هر خانواده جزئی از یک خانواده بزرگتر است

“خانواده” تنها چیزیست که برای چادرنشینان ایران اهمیت دارد. اقوام چادرنشین ِایران به عنوان خانواده‌ای بزرگ که متشکل از خانواده‌های کوچکتر است عمل میکنند، که هر کدام از آنها نیز فعالیتهای خاصی را به عهده دارند. قومی که وظایف بسیاری برای انجام دادن دارند و به این منظور لازم است تمام اعضای خانواده‌ بطور صمیمانه و موثر با هم کار کنند تا قوم را زنده و در حرکت نگه‌دارند. محافظت از گله، پخت و پز، برپا کردن چادر و مراقبت از بچه‌ها تنها برخی از وظایفی هستند که هر خانواده باید انجام دهد. ازدواج نقطه عطف بسیار مهمی در زندگی اقوام چادرنشین است و کسانی که نخواهند تن به ازدواج دهند، به شدت تحت فشار قرار دارند. برای چادرنشینان ایران، داشتن پسران بسیار موهبتی بزرگ به شمار میرود، زیرا اکثر کارهای سنگین را پسران انجام میدهند.

چه زمانی به دیدن اقوام چادرنشین برویم؟

راههای مهاجرتی‌ای که اقوام چادرنشینِ ایران برای رفتن از یک نقطه به نقطه دیگر انتخاب میکنند، راههای آسانی نیستند و برای بازدید از آنها لازم است که برای بیشتر ِطول مسیر ماشینتان را کنار گذاشته و پیاده به آنجا بروید. این کار مثل قدم زدن در پارک نیست. برای همین است که بهترین زمان برای بازدید از آنها چه بصورت فردی و چه از طریق آژانس های مسافرتی مانند همکوچ، در آغاز فصلهای گرم در ایران است. اگر بخواهم دقیقتر بگویم، بهترین زمان برای بازدید از چادرنشینان بین ماههای اردیبهشت تا شهریور است. علیرغم زندگی سختی که چادرنشینان ایرانی دارند، آنها متواضعانه پذیرای تمام بازدیدکنندگان هستند و با روی گشاده آنها را غافلگیر میکنند. زندگی در جاده و خشونت صحرا فقط به آنها دلیل بیشتری برای شاد بودن و لذت‌بردن از زندگی داده است؛ چیزی که از چهره‌هایشان میشود خواند و به راحتی در چهره هیچ شهرنشینی یافت نمیشود.